เมื่อหออ่างแก้วถูกรื้อถอน – ถอดรหัสคุณค่าสถาปัตยกรรมโมเดิร์นไทยร่วมสมัย กับวิกฤตความโปร่งใส (ที่ต้องการความชัดเจน) และสถาปัตยกรรมในฐานะ ‘ศิลปะสาธารณะ’
TEXT: THAN DEESAMER
PHOTO: NICHAKORN TUALAMOON EXCEPT AS NOTED
(For English, press here)
เมื่อเช้ามืดเวลาประมาณ 03:00 น. ของวันที่ 4 ตุลาคม 2569 ที่ผ่านมา ภาพการถูกสั่งปิดเส้นทางโดยรอบอาคารหอพักอ่างแก้วภายในมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พร้อมการเคลื่อนเครื่องจักรขนาดใหญ่เข้าสู่พื้นที่เพื่อรื้อถอนและทุบทำลายโครงสร้างอาคาร ได้กลายเป็นชนวนเหตุสำคัญอีกครั้งหนึ่งที่สร้างแรงสั่นสะเทือนต่อประชาคมสถาปัตยกรรมและสังคมอย่างกว้างขวาง
การทุบทำลายอาคารทรงคุณค่าท่ามกลางความเงียบงัน ไม่เพียงแต่นำมาซึ่งความเสียดายต่อมรดกทางสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ของไทย หากแต่ยังจุดชนวนคำถามใหญ่ถึงกระบวนการตัดสินใจ ความโปร่งใส และการรับฟังเสียงทางวิชาการจากภายในรั้วมหาวิทยาลัยเอง ซึ่งควรเป็นพื้นที่ต้นแบบของการเปิดกว้างและใช้ปัญญาในการแก้ปัญหา
เหตุการณ์นี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของการรื้อถอนอาคารเก่าหลังหนึ่งเพื่อสร้างสิ่งใหม่ หากแต่มันคือรอยแผลที่สะท้อนถึงวิกฤตการมองคุณค่ามรดกสถาปัตยกรรมยุค พ.ศ. 2500 และข้อจำกัดของสังคมไทยในการมองสถาปัตยกรรมในฐานะ ‘ศิลปะสาธารณะ’
ในโอกาสนี้เอง art4d เลยชวนทุกท่านมาร่วมอ่านบทสนทนากับคนวงในผ่านมุมมองของคณาจารย์ทั้ง 3 ท่านจากคณะสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ถึงคุณค่าของหอพักอ่างแก้ว กับกระบวนการตัดสินใจของมหาวิทยาลัย และตั้งคำถามว่า เราจะรักษาคุณค่าของสถาปัตยกรรมไว้ได้อย่างไร ในวันที่การพัฒนากลับกลายเป็นเหตุผลของการสูญเสีย
1. จิ๊กซอว์ประวัติศาสตร์ที่ถูกมองข้าม และสถาปัตยกรรมโมเดิร์นยุค พ.ศ. 2500
หากย้อนมองฉากหลังทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรมในเมืองเชียงใหม่มักถูกครอบงำด้วยวาทกรรม ‘ล้านนา’ จนงานสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ช่วงปี พ.ศ. 2500 ถูกมองข้ามไปเพราะถูกประเมินว่าไกลจากความเป็นล้านนาแท้ ทั้งที่ในความเป็นจริง สถาปัตยกรรมยุคดังกล่าวคือหมุดหมายสำคัญที่บันทึกการเปลี่ยนแปลงของเมือง โดยเฉพาะในเรื่อง ‘การพัฒนาทางการศึกษา’ ซึ่งเริ่มต้นจากการขยายตัวของโรงเรียนมิชชันนารี โรงเรียนปรินส์รอยแยลส์วิทยาลัย โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย มาจนถึงการก่อตั้งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่
ท่ามกลางความผิดหวังของผู้คนในแวดวงสถาปัตยกรรมต่อการตัดสินใจรื้อถอนอาคารหอพักอ่างแก้วในรั้วมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ด้านรองศาสตราจารย์ ดร.สันต์ สุวัจฉราภินันท์ อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้แลกเปลี่ยนแง่มุมว่า
“ตึกคอนกรีตเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่และการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะสถาปัตยกรรมยุค พ.ศ. 2500 เราจะไม่นับว่ามันเป็นสถาปัตยกรรมที่มีคุณค่าควรแก่การรู้จักเลยหรือ?”
โดยช่วงการก่อตั้ง มช. ยุคแรก ภาษาทางสถาปัตยกรรมอันโดดเด่นนี้ ได้รับการรังสรรค์ขึ้นโดย อมร ศรีวงศ์ สถาปนิกผู้ทำงานร่วมวิศวกรอย่าง ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.อรุณ ชัยเสรี โดยถึงแม้ อมร เป็นสถาปนิกที่ไม่ได้จบการศึกษาจากโรงเรียนสถาปัตยกรรมโดยตรง หากแต่กิจการทางครอบครัวที่ประกอบกิจการรับเหมาก่อสร้าง จึงเติบโตบนพื้นฐานความเข้าใจในกระบวนการก่อสร้าง จึงทำให้ผลงานของเขาปราศจากกรอบคิดเดิมๆ แต่เปี่ยมด้วยการทดลองทางโครงสร้างและปรัชญา Form Follows Function อย่างลึกซึ้ง ไม่ว่าจะเป็นการใช้ Thin Shell ใน ‘ตึกฟักทอง’ ของคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, การใช้ Space Frame ในคณะวิศวกรรมศาสตร์ มช., หรือการใช้ Waffle Slab ในคณะสังคมศาสตร์ มช. เพื่อยืดช่วงสแปนเสาให้กว้างเกือบ 10 เมตร ซึ่งเป็นการประสานฟังก์ชัน รูปทรง และโครงสร้างเข้าด้วยกัน
สำหรับ อาคารหอพักอ่างแก้ว คุณค่าทางสถาปัตยกรรมปรากฏชัดผ่านโครงสร้างระบบเฟรม (Frame) และการใช้เทคนิคกล่องเสียบเข้า-ออก (Plug-in/Box) การวางผังแบบมีคอร์ต (Courtyard) โปร่งโล่งตรงกลาง เปิดรับสเปซ ธรรมชาติ และทัศนียภาพของดอยสุเทพอย่างชาญฉลาด ซึ่งเป็นงานดีไซน์ที่ไม่เคยตกยุค ยิ่งไปกว่านั้น ผนังคอนกรีตหล่อสำเร็จของหออ่างแก้วยังมีความแข็งแรงทนทานสูง มีศักยภาพพอในการนำมาพิจารณาพัฒนาเป็นโครงการ Adaptive Reuse หรือ Regenerative Design เพื่อปรับเปลี่ยนเป็นพื้นที่สาธารณะ โรงแรม หรือลานกิจกรรมเชื่อมต่อวิวอ่างแก้ว
รองศาสตราจารย์ ดร.สันต์ ยังได้ทิ้งท้ายในส่วนของงานดีไซน์เพื่อชี้ให้เห็นถึงศักยภาพทางพื้นที่ของหออ่างแก้วที่ต้องสูญเสียไปอย่างน่าเสียดายว่า
“พื้นที่ตรงนั้นคือวิวหออ่างแก้ว ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ดีที่สุด สามารถปรับเป็นโรงแรม สวนสาธารณะ หรือเปิดลานด้านล่างให้สเปซไหลเชื่อมต่อกันก็ได้ มันทำอะไรได้เยอะมาก เพียงแต่ว่ามหาวิทยาลัยตั้งเป้าว่าจะทุบเท่านั้นเอง”
Photo: Natladaporn Sansanasuphaphong
2. วิกฤตความโปร่งใส และคำถามเชิงจริยธรรมของสถาบันการศึกษา
สิ่งที่ทำให้การรื้อถอนหออ่างแก้วกลายเป็นประเด็นร้อนแรงที่สุด ไม่ใช่เพียงเรื่องความเสียดายอาคาร หากแต่เป็น ‘กระบวนการตัดสินใจ’ ของฝ่ายบริหารมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ท่ามกลางความผิดหวังของผู้คนในแวดวงสถาปัตยกรรมต่อการตัดสินใจครั้งนี้ ข้อกล่าวอ้างจากฝ่ายบริหารที่ระบุว่าอาคารไม่ปลอดภัย กลับไม่มีการเปิดเผยผลวิเคราะห์ทางวิศวกรรมหรือหลักฐานตัวเลขสถิติใดๆ ต่อสาธารณะ ซึ่งขัดแย้งโดยสิ้นเชิงกับหลักความโปร่งใสที่มหาวิทยาลัยมักยกขึ้นมาโปรโมทองค์กร
รองศาสตราจารย์ ดร.สันต์ ได้สะท้อนความรู้สึกและตั้งคำถามต่อหลักการความโปร่งใสของมหาวิทยาลัยไว้อย่างตรงไปตรงมาว่า
“นโยบายมหาวิทยาลัยพร่ำบอกเรื่องความโปร่งใส ตรวจสอบได้ แต่เรื่องที่พูดออกมากลับไม่มีข้อมูลหรือหลักฐานมาซัพพอร์ตเลย เช่น บอกว่าอาคารไม่ปลอดภัย แล้วตัวเลขวิเคราะห์ทางวิศวกรรมอยู่ตรงไหน ทำไมไม่มีแสดงเลย เงียบกริบ”
ยิ่งไปกว่านั้น มหาวิทยาลัยยังเลือกที่จะเงียบเฉย ไม่เปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นหรือดีเบตแลกเปลี่ยนทางวิชาการ แม้ภาคประชาคมและ รองศาสตราจารย์ ดร.สันต์ จะร่วมกันจัดทำโพลสำรวจและยื่นหนังสือคัดค้านถึง 3 ครั้ง จนมีผู้ร่วมลงชื่อมากกว่า 2,600 คน แต่ผลลัพธ์กลับเป็นการเดินหน้ารื้อถอนในเวลาเช้ามืด
ด้วยความเงียบงันและการละเลยกระบวนการมีส่วนร่วม นำไปสู่คำถามเชิงจริยธรรมทางการศึกษาอย่างหนักหน่วงนี้เอง เราจึงได้มีโอกาสเข้าไปพูดคุยกับอาจารย์อีกท่านหนึ่ง ซึ่งก็คือ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.พิชญ์วุฒิ วิรุตมวงศ์ อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ได้ตั้งคำถามสำคัญเกี่ยวกับประเด็นนี้ อันสะท้อนใจไว้อย่างน่าคิดว่า
“ในฐานะนักวิชาการ อาจารย์ผู้ถ่ายทอดองค์ความรู้แก่ลูกศิษย์ หากมหาวิทยาลัยเมินเฉยต่อการศึกษาคุณค่าและการรับฟังเสียงทางวิชาการเช่นนี้ นำมาสู่คำถามสำคัญว่า ‘แล้วเราจะสอนเด็กกันอย่างไร?’”
3. สถาปัตยกรรมในฐานะ ‘ศิลปะสาธารณะ’ ที่ถูกหลงลืม
ทำไมอาคารสถาปัตยกรรมโมเดิร์นทรงคุณค่าระดับประเทศเช่นนี้ จึงถูกรื้อถอนไปโดยไร้แรงต้านที่มากพอจากสาธารณชน?
คำตอบของประเด็นนี้ซ่อนอยู่ในโครงสร้างความคิดของสังคมไทย ซึ่งมักมองงานสถาปัตยกรรมเป็นเพียง ‘อสังหาริมทรัพย์’ หรือทรัพย์สินส่วนบุคคลของเจ้าของที่ดิน โดยมองข้ามคุณค่าของสถาปัตยกรรมในฐานะ ‘ศิลปะสาธารณะ’ ที่ร่วมสร้างประวัติศาสตร์ ความทรงจำ และสุนทรียภาพให้กับเมือง
และด้วยประเด็นนี้เอง ทำให้เราได้มีโอกาสพูดคุยเพื่อแลกเปลี่ยนกับอาจารย์อีกท่านหนึ่ง ซึ่งก็คือ อาจารย์ทวีศักดิ์ เกียรติวีระศักดิ์ อาจารย์พิเศษจากคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ได้มาร่วมแบ่งปันและวิเคราะห์ถึงรากเหง้าของปัญหานี้ โดยเกี่ยวเนื่องกับระบบการศึกษาพื้นฐานของไทยไว้ว่า
“คนในสังคมไม่ได้มองว่าอาคารสถาปัตยกรรมมีคุณค่าในฐานะศิลปะสาธารณะของชุมชนหรือของเมือง เพราะการเรียนการสอนในระบบพื้นฐานเน้นสอนเฉพาะงานวิจิตรศิลป์ อย่างภาพเขียนหรือประติมากรรม แต่แทบไม่เคยพูดถึงสถาปัตยกรรมเลย”
ผลลัพธ์คือเมื่ออาคารโมเดิร์นทรงคุณค่าถูกรื้อถอน สังคมจึงมองเป็นเพียง ‘ตึกเก่าหมดอายุขัย’ มากกว่าจะมองเป็นการสูญเสียมรดกทางวัฒนธรรมของเมือง
Photo: Nichakorn Tualamoon
ท้ายที่สุด บทเรียนราคาแพงจากการสูญเสียหอพักอ่างแก้วตอกย้ำให้เราเห็นว่า ‘การอนุรักษ์ไม่ใช่การต้านทานความเจริญ หากแต่คือกระบวนการทางปัญญา’ ที่วัดระดับความสุกงอมของสังคมและสถาบันอุดมศึกษา การพัฒนาที่แท้จริงไม่ได้วัดกันเพียงปริมาณสิ่งปลูกสร้างใหม่ที่สร้างขึ้นทดแทน หากแต่วัดกันที่ความสามารถในการบูรณาการองค์ความรู้ เพื่อฟื้นคืนชีวิตให้อาคารมรดกทรงคุณค่าที่สอดประสานไปกับฟังก์ชันใหม่ได้อย่างชาญฉลาด หากมหาวิทยาลัยเลือกที่จะละทิ้งกระบวนการศึกษาวิจัย และปิดโอกาสสำหรับเวทีเพื่อสอบถามหรือพูดคุยและรับฟังเสียงทางวิชาการและในแวดวงสังคมที่เกี่ยวเนื่อง สังคมก็คงจะสูญเสียทั้งมรดกทางสถาปัตยกรรม และโอกาสในการเรียนรู้ปัญญาเชิงพื้นที่ไปพร้อมกัน