© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine Serpentine Pavilion 2025 โดย Marina Tabassum ภายใต้ชื่อ ‘Capsule in Time’ และจิตวิญญาณของซีกโลกใต้ที่หล่นหายไประหว่างทาง
TEXT: KRAIPOL JAYANETRA
PHOTO CREDIT AS NOTED
(For English, press here)
ในตอนที่เรารับชมรายการโปรโมต Serpentine Pavilion ที่ออกแบบโดย Marina Tabassum ระหว่างที่รายการอยู่ในช่วงอารัมภบทเราได้สะดุดกับช่วงที่เธอได้เกริ่นถึงงานท้องถิ่นในภูมิภาคในเอเชียใต้ที่เธอใช้เป็น referenced อย่าง Shamiana สิ่งก่อสร้างในรูปแบบเต็นท์ผ้าชั่วคราวที่นิยมใช้ในงานชั่วคราว โดยภาพของเต็นท์นั้นดูแฝงไปด้วยความรู้สึก อารมณ์ และพลวัตรของความเป็นชุมชน
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
สำหรับเราที่พอคุ้นเคยกับผลงานของ Tabassum การออกแบบงานที่แฝงไปด้วยอารมณ์ความรู้สึกผ่านการสัมผ้สทางวัสดุจำพวกอิฐในครรลองที่ใกล้เคียงกับ Louis Kahn เราจึงสนใจว่าเธอจะถ่ายทอดภาษาสถาปัตยกรรมของเธอที่มีความเป็นท้องถิ่นอย่างสูงให้เข้ากับ pavilion ได้อย่างไร ซึ่งแวบหนึ่งก่อนที่เราจะเห็นตัวงานเรายังเผลอนึกภาพไว้ในใจว่า pavilion ของเธออาจจะเป็นงานโครงสร้างเบาที่ตัวเนื้องานสามารถสะท้อนจิตวิญญาณของชุมชนในเอเชียใต้อย่างงาน Studio Mumbai โดย Bijoy Jain แต่สิ่งที่เกิดขึ้นจริง แม้จะประสบความสำเร็จในแง่การเป็นพื้นที่ทางสังคม แต่กลับดูเหมือนว่า ‘จิตวิญญาณแบบเอเชียใต้’ นั้นได้หล่นหายไประหว่างทาง
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
Tabassum ออกแบบ Serpentine Pavilion ด้วยโครงไม้ทรงโค้ง (arch frames) ที่เรียงต่อกัน แล้วปิดด้วยแผ่นพลาสติกขุ่น เกิดเป็นที่ว่างรูปทรง barrel vault โดยมีโครงสร้างโดมครึ่งวงกลมปิดปลายทั้งสองด้านเกิดเป็นศาลาที่มีรูปทรงเรียบง่ายซื่อตรงต่อชื่อ Capsule in Time และดูเหมือนเป็นการยืมรูปแบบอาคาร basilica ซึ่งเป็นอาคารสำหรับที่ใช้ในการชุมนุมและอภิปรายสาธารณะมาตั้งแต่สมัยโรมันโบราณ รูปแบบนี้เข้ากับแนวทางปัจจุบันของ Serpentine Pavilion ที่ต้องการให้งานสถาปัตยกรรมเป็น ‘พื้นที่พลเมือง’ มากกว่าที่จะเป็นงานประติมากรรมอลังการ
ภายใต้การนำของ Bettina Korek ซึ่งดำรงตำแหน่ง CEO คนปัจจุบันของ Serpentine Gallery ทางสถาบันต้องการที่จะเชื่อมโยงศิลปะ (และสถาปัตยกรรม) เข้ากับชีวิตประจำวันโดยตรงมากขึ้น (Dave Bennett, SERVICE95, 2023) นอกเหนือจากการส่งเสริมให้ศิลปะมีส่วนร่วมกับสังคม เธอยังเดินหน้าผลักดันเสียงจาก Global South ให้มีที่ยืนในวงการออกแบบ ซึ่งก็ถือว่าเป็นการสานต่อแนวทางของ CEO คนก่อน
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
เราสามารถรับรู้ถึงการเปลี่ยนแปลงภาพใหญ่ของการออกแบบ Serpentine Pavilion ผ่านการสำรวจวิวัฒนาการของ pavilion ตลอดหลายปีที่ผ่านมา—จากยุคแรกเริ่มที่สถาปนิกหัวก้าวหน้าอย่าง Zaha Hadid, Daniel Libeskind หรือ Toyo Ito ยังมุ่งหน้าทดลองหารูปทรงใหม่ในสถาปัตยกรรม มาสู่งานในยุคปัจจุบันที่เน้นความถ่อมตน นำเสนอความหลากหลายทางวัฒนธรรมท้องถิ่น และการใช้สถาปัตยกรรมเป็นสถานที่เพื่อเชื่อมต่อความสัมพันธ์ทางสังคม โดยงานออกแบบ pavilion ของ Francis Kéré, Frida Escobedo และ Lina Ghotmeh เป็นตัวอย่างของการเปลี่ยนผ่านนี้ ซึ่งในตรรกะนี้งาน Capsule in Time ของ Tabassum ที่มีผลลัพท์ของงานที่สุภาพ เรียบง่าย เถรตรง ดูจะเหมาะกับการสื่อสารให้สังคมเข้าใจได้ง่ายว่าอาคารนี้เน้นสร้างมาเพื่อใช้เป็น ‘พื้นที่พบปะ’ ของชุมชนจริงๆ
อย่างไรก็ดีแม้ว่างานนี้จะทำหน้าที่ตอบโจทย์เชิงนโยบายภาพใหญ่ของสถาบันได้ดี แต่ดูเหมือนว่า ‘จิตวิญญาณของชุมชนเอเชียใต้’ ที่เป็นแรงบันดาลใจดูเลือนรางไม่ชัดเจนเมื่อแรงบันดาลใจกลายเป็นรูปธรรม
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
ในตอนแรก Tabassum ตั้งใจจะใช้ผ้ากระสอบหยาบที่มีคุณลักษณะผิวโปร่งแสงมาหุ้มศาลา เพื่อสร้างบรรยากาศที่สามารถสะท้อนถึงวัฒนธรรมทางวัตถุของเอเชียใต้ที่ใกล้เคียง Shamiana อย่างตรงไปตรงมา แต่สุดท้ายก็ต้องเปลี่ยนเป็นแผ่นพลาสติกสีชา เนื่องจากผ้ากระสอบนั้นไม่สามารถใช้เป็นวัสดุในการก่อสร้างตามข้อบังคับกฏหมายอาคารด้านความปลอดภัยของอังกฤษ (Wainwright, The Guardian, 2025) ผลลัพธ์ที่ได้ แม้งานจะดูสบายตา แต่ให้ความรู้สึกแข็งทื่อเหมือน brise-soleil บนตึกโมเดิร์นในเขตร้อนชื้น มากกว่าความพลิ้วไหวของเต็นท์ในงานชุมชน สัมผัสเชิงวัสดุและเจตนาทางวัฒนธรรมในงานของเธอถูกลดทอนลงภายใต้กรอบของข้อบังคับก่อสร้าง งานของเธอสามารถรับรู้ได้อย่างชัดเจนถึงเจตนาในการสร้าง ‘public forum’ แต่มันก็เป็นพื้นที่พบปะที่ไม่สามารถสื่อถึง ‘จิตวิญญาณของ Shamiana’ออกมาได้อย่างชัดถ้อยชัดคำ
ช่องว่างระหว่างเจตนาของ Tabassum กับผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง สะท้อนข้อจำกัดบางประการของแนวทางของ Serpentine แม้สถาบันจะให้ความสำคัญกับการเป็นตัวแทนของโลกและประโยชน์เชิงสาธารณะ แต่ก็ยังดำเนินงานอยู่ภายใต้กรอบของ Global North ไม่ว่าจะเป็นข้อบังคับ สภาพอากาศ หรือกรอบเวลาที่จำกัด ซึ่งล้วนเป็นแรงกดดันต่อสถาปนิกจาก Global South ทำให้งานที่ควรจะเปี่ยมพลัง กลับดูเหมือนเวอร์ชันที่ลดทอนพลังดั้งเดิมไปมาก แนวคิดยังอยู่ แต่ประสบการณ์ทางพื้นที่กลับไม่มา
© Peter Cook (Peter Cook Studio Crablab), Photo: Andy Stagg, Courtesy of Serpentine
© Peter Cook (Peter Cook Studio Crablab), Courtesy of Serpentine
ภาพที่ซับซ้อนยิ่งขึ้น คือการมีอยู่ของศาลา Play Pavilion โดย Peter Cook ซึ่งถูกวางไว้ข้างๆ กัน สถาบันอธิบายว่าเป็นความตั้งใจในการจับคู่ความรื่นเริงกับความขรึมอย่างสมดุล แต่ผลลัพธ์กลับไม่กลมกล่อม pavilion ของ Cook เต็มไปด้วยสีสันและเส้นโค้งการ์ตูน ตามครรลองวัฒนธรรมป๊อบในโลกตะวันตก เมื่อนำไปวางคู่กับงานของ Tabassum กลับกลายเป็น ‘ความขัดแย้งเชิงแนวคิด’ มากกว่า ‘การจับคู่ที่สร้างสรรค์’ และทำให้เราตั้งคำถามว่า การมี pavilion ของ Cook เป็นการสร้างบทสนทนาระหว่างสองวัฒนธรรม หรือมันคือความไม่มั่นใจในอีกงานกันแน่
© Marina Tabassum Architects (MTA), Photo: Iwan Baan, Courtesy of Serpentine
เราเห็นด้วยกับทิศทางปัจจุบันของ Serpentine Gallery ที่เน้นประเด็นพลเมืองและความเรียบง่ายเชิงนิเวศ มันถึงเวลาที่สถาปัตยกรรมควรผลักให้ผู้ใช้ ‘ทำมากขึ้นด้วยทรัพยากรที่น้อยลง’ และมีท่าทีถ่อมตน แต่ในท้ายที่สุด สถาปัตยกรรมก็ยังเป็นศิลปะแห่งพื้นที่และประสาทสัมผัส หากเราต้องการให้วัฒนธรรมจากโลกใต้มีที่ยืนอย่างแท้จริง เราก็ควรเปิดพื้นที่ให้วัสดุและกระบวนการของพวกเขาด้วย ไม่เช่นนั้น เราอาจกำลังเงียบเสียงสิ่งที่เราบอกว่าอยากยกระดับ Marina Tabassum ชวนให้เราได้รวมตัวและไตร่ตรอง และเธอยังชวนให้เราตั้งคำถามอีกข้อหนึ่งที่น่าสนใจ—ถ้างานสถาปัตยกรรมหลังนี้ได้พูดในภาษาของมันเองเต็มที่ จะเป็นอย่างไร?
Serpentine Pavilion จัดแสดงระหว่างวันที่ 6 มิถุนายน ถึง 26 ตุลาคม 2025 ณ Serpentine Galleries กรุงลอนดอน
_
อ้างอิง
Dafoe, Taylor. “The Serpentine Galleries Appoints Bettina Korek, Head of Frieze Los Angeles, as Its New CEO.” artnet News, December 10, 2019.https://news.artnet.com/art-world/bettina-korek-serpentine-galleries-172814
Bennett, Dave. “The Way I Work: Bettina Korek.” SERVICE95, March 28, 2023. https://www.service95.com/the-way-i-work-bettina-korek
Wainwright, Oliver. “Marina Tabassum’s kinetic Serpentine pavilion – a canopy for coffee and revolution.” The Guardian, June 3, 2025.https://www.theguardian.com/artanddesign/2025/jun/03/serpentine-movable-pavilion-marina-tabassum
Architect Marina Tabassum on designing the Serpentine Pavilion 2025 | Serpentine. YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=47WRRVEJBec