สองสถาปนิก เจอร์รี่ หง (Jenchieh Hung) และ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี จาก HAS design and research ได้ค้นคว้าภาพชุมชนเมืองในระดับจุลภาคที่ดำรงชีวิตอยู่ใต้โครงสร้างพื้นฐานและอยู่ร่วมกับธรรมชาติดั้งเดิมได้อย่างแนบเนียน ผ่านชุมชนคลองใต้ทางด่วนเฉลิมมหานคร
TEXT: JENCHIEH HUNG & KULTHIDA SONGKITTIPAKDEE
PHOTO: HAS DESIGN AND RESEARCH
(For English, press here)
ลักษณะของชุมชนแห่งนี้มีสองด้าน ด้านหน้าหันสู่ถนนภายในถูกใช้งานอย่างเต็มประสิทธิภาพในการเข้าถึง อีกด้านคือส่วนต่อขยายที่ยึดพื้นที่คลองไว้อย่างเงียบสงบ ชุมชนไม่เป็นทางการแห่งนี้สะท้อนความต้องการพื้นที่เปิดโล่งของมนุษย์ได้อย่างลึกซึ้ง และเสนอรูปแบบการอยู่อาศัยอันพอเพียงกับธรรมชาติในเมืองที่เติบโตอย่างรวดเร็วทั้งในกรุงเทพฯ และทั่วประเทศไทย ซึ่งพวกเขานำมาขยายความในหนังสือ Chameleon Architecture: Shifting / Adapting / Evolving
ชุมชนคลองใต้ทางด่วนเฉลิมมหานครได้ถ่ายทอดมุมมองอันน่าสนใจของมนุษย์ ในการนำเสนอขีดความสามารถในการปรับตัวเข้ากับชีวิตคนเมืองโดยไม่สูญเสียสายสัมพันธ์ลึกซึ้งกับธรรมชาติได้อย่างไร ชุมชนพิเศษแห่งนี้เป็นหนึ่งในงานค้นคว้าของสถาปนิก เจอร์รี่ หง และ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี แห่ง HAS design and research ซึ่งสะท้อนรูปแบบการอยู่อาศัยในเมืองที่ใช้ต้นทุนต่ำและเกิดขึ้นเองอย่างเป็นธรรมชาติ ภายใต้โครงสร้างทางด่วนสายหลักของกรุงเทพฯ บ้านเรือนในชุมชนหันหน้าสู่ถนนด้านหนึ่ง และเปิดสู่ความสงบของคลองอีกด้านหนึ่ง ราวกับกิ้งก่าที่ปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมด้วยสีสันที่ต่างกัน ด้านที่หันสู่ถนนทำหน้าที่อย่างเป็นรูปธรรมอันประกอบไปด้วยพื้นที่ครัว พื้นที่ซักล้าง และที่จอดรถ ขณะที่ด้านที่หันสู่คลองเปี่ยมไปด้วยความเงียบสงบ มีระเบียง มุข และสวนที่เปิดรับทิวทัศน์ของผืนน้ำชีวิตริมคลอง ความแตกต่างระหว่างโครงสร้างพื้นฐานหนาแน่นในเมืองกับธรรมชาติที่โอบล้อมนี้ เผยให้เห็นถึงภูมิปัญญาของผู้คนในการอยู่ร่วมระหว่างบริบทที่แตกต่างกันสุดขั้วทั้งสองแบบและผสานรวมกันกลายเป็นหนึ่งเดียว
บ้านหลายหลังในชุมชนขยายพื้นที่ออกไปทางฝั่งคลองด้วยโครงสร้างไม้ที่สร้างจากวัสดุซึ่งหาได้ทั่วไปในท้องถิ่น ไม้จึงกลายเป็นวัสดุที่ประหยัด ยืดหยุ่นในการก่อสร้าง และหาได้ง่าย จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับการต่อเติมในพื้นที่ลักษณะนี้ การขยายพื้นที่เหล่านี้ไม่เพียงเพิ่มพื้นที่ใช้สอย แต่ยังสะท้อนความต้องการของผู้อยู่อาศัยในการสร้างพื้นที่ส่วนตัวที่ยืดหยุ่นและไม่เป็นทางการ คลองที่อยู่ใต้ร่มเงาทางด่วนกลายเป็นมุมมองเปิดโล่งอันหาได้ยากและพื้นที่สงบกลางเมืองอันหนาแน่น เหมาะสำหรับทำเป็นลานตากผ้าหรือมุมพักผ่อนในเมืองที่เต็มไปด้วยคอนกรีตระฟ้าและถนนลาดยาง โครงสร้างไม้ทำมือเหล่านี้กลับมอบความชุ่มชื่นพร้อมทั้งสร้างสมดุลในสัดส่วนที่เป็นมิตรกับมนุษย์สอดประสานไปกับเนื้อเมือง
การตอบสนองนี้สะท้อนถึงความโหยหาธรรมชาติที่ซ่อนลึกอยู่ภายในท่ามกลางชีวิตคนเมืองที่หมุนไปอย่างรวดเร็ว ยิ่งพื้นที่เมืองขยายตัว ความจำเป็นของพื้นที่สีเขียวและเปิดโล่งก็ยิ่งทวีความสำคัญ แม้จะถูกโอบล้อมด้วยโครงสร้างคอนกรีตแต่ชาวบ้านก็ยังหาหนทางเชื่อมโยงธรรมชาติเข้าสู่บ้านของตนได้อย่างแยบยล พิสูจน์ให้เห็นว่าการใช้ชีวิตในเมืองที่ยังคงไว้ซึ่งจังหวะเดียวกันกับธรรมชาตินั้นยังคงเป็นไปได้ ความช่างคิดนี้ไม่เพียงสะท้อนถึงความยืดหยุ่นต่อสภาพแวดล้อม แต่ยังเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่จะอยู่ร่วมอย่างกลมกลืนกับสิ่งรอบตัว ตั้งแต่ระเบียงที่มองเห็นคลอง ไปจนถึงระเบียงไม้ที่ใช้ทำกิจกรรมในชีวิตประจำวัน องค์ประกอบเล็กๆ เหล่านี้สามารถมอบทั้งความงามและประโยชน์ใช้สอย พร้อมสร้างพื้นที่อันเงียบสงบหลีกหนีจากความเร่งรีบของเมือง
ชุมชนคลองใต้ทางด่วนเฉลิมมหานครคือหลักฐานชัดเจนว่า ผู้คนสามารถเติบโตได้ท่ามกลางข้อจำกัดของเมืองโดยยังคงหยั่งรากลึกกับธรรมชาติด้วยการใช้วัสดุท้องถิ่นอย่างไม้ ผู้อยู่อาศัยได้สร้างพื้นที่ที่หล่อเลี้ยงตัวตน ความผ่อนคลาย และสุขภาวะ พร้อมทั้งเชื่อมโยงความสัมพันธ์กับสถานที่ให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น การปรับตัวของชุมชนไม่เป็นทางการแห่งนี้ไม่เพียงเผยให้เห็นความคิดที่เรียบง่าย แต่ยังตอกย้ำถึงความสำคัญยิ่งของการสร้างสมดุลระหว่างการพัฒนาเมืองกับการรักษาสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติและวัฒนธรรม ในท้ายที่สุด ชุมชนนี้เป็นหนึ่งในเครื่องเตือนใจอันทรงคุณค่าว่า ท่ามกลางป่าคอนกรีตในเมืองก็ยังมีพื้นที่ที่วิถีชีวิตยังคงใกล้ชิดธรรมชาติและพึ่งพาตนเองดำรงอยู่ได้เสมอ
เนื้อหาในบทความนี้เป็นส่วนหนึ่งจากหนังสือ Chameleon Architecture: Shifting / Adapting / Evolving เขียนโดย Jenchieh Hung & Kulthida Songkittipakdee จาก HAS design and research สามารถสั่งซื้อได้ที่: https://art4d.com/product/chameleon-architecture
facebook.com/hasdesignandresearch
instagram.com/has.design.and.research