ON-AIR, OFF-AIR

โฮ รุย อัน และ ซุง เตียว กำลังพาทุกคนไปสำรวจบริบทของสื่อที่สร้าง ‘ความถูกต้อง’ ของแต่ละฝ่ายในช่วงสงครามเย็นที่ยังคงตกค้างอยู่ในสังคมร่วมสมัย

TEXT: SARUNKORN ARTHAN
PHOTO: THAKUENG WITHUSUWAN, COURTESY OF JIM THOMPSON ART CENTE

(For English, press here)

‘สื่อ’ ไม่ว่าจะเป็นเสียงเพลง ภาพยนตร์ โปสเตอร์ สิ่งพิมพ์ หรือแม้แต่ข่าว ได้กลายเป็นยุทธภัณฑ์หลักในการประมือของทั้งเสรีนิยมและคอมมิวนิสต์ในช่วงสงครามเย็น ซึ่งหลายอย่างออกอากาศเพื่อชี้นำมวลชนให้คล้อยตามได้อย่างแนบเนียน แต่บางอย่างก็ออกอากาศไม่ได้เพราะอาจมีผลตรงกันข้าม ทำให้สื่อเข้าไปทำงานเปลี่ยนแปลงบางอย่างต่อทางกายภาพและทางความคิดจิตใจ

นิทรรศการ ออน-แอร์, ออฟ-แอร์ จากสองศิลปินร่วมสมัยในภูมิเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โฮ รุย อัน (Ho Rui An) และ ซุง เตียว (Sung Tieu) ที่หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน จะพาเราไปสำรวจบริบทของสื่อในช่วงสงครามเย็นที่ยังคงตกค้างอยู่ในสังคมร่วมสมัย

โฮ รุย อัน บอกผ่านงานของเขาว่าการที่สื่อออกอากาศบางสิ่งมาเพื่อทำให้เราเห็นและเข้าใจไปว่า ‘สิงคโปร์’ เป็นประเทศสีเขียวและอุดมไปด้วยพฤกษานานาพรรณทั้งประเทศ แท้จริงในเบื้องหลังนั้นกลับตาลปัตร เพราะความเขียวที่ฉาบทั่วเมืองนั้น เป็นเพียงฉากบังเพลิง–เพลิงแห่งการเผาไหม้ปิโตรเลียมที่เป็นธุรกิจหลักตั้งแต่ก่อตั้งประเทศ

เหมือน ‘นครปิโตรท่ามกลางสวนที่มีทิวทัศน์ทอดยาว’ (2024) ที่ตั้งโต๊ะของผู้บริหารบริษัทน้ำมันสิงคโปร์แสนหรูหราและรายเรียงไปด้วยหนังสือและรางวัลแห่งความยั่งยืนแต่กลับปกปิดด้วยพืชสีเขียวสดสบายตา ก็ด้วยสิงคโปร์ยังถูกรัดรึงไปด้วยการอุตสาหกรรมปิโตรเลียมอย่างโงหัวไม่ขึ้น

เช่นเดียวกับ ‘การปฏิวัติของเชลล์’ (2018) วิดีโอการกลายร่างจากเปลือกหอยริมฝั่งน้ำไปสู่การเป็นส่วนหนึ่งของสถานีบริการน้ำมันแห่งหนึ่งที่เริ่มตัดขาดจากธรรมชาติเรื่อยมา เช่นเดียวกับพื้นหลังที่แปรผันจากชายหาดสู่แท่นกลั่นปิโตรเลียมและท่อลำเลียงที่ทะลุไปทั่วประเทศ

รวมถึง ‘เติมเชื้อเพลิงสู่อวสาน’ (2024) ที่ศิลปินกลายกลับเป็นผู้สำรวจ/สะท้อน/ซ้อนทับภาพด้วยปัญญาประดิษฐ์ กลายเป็นภาพทับซ้อนขนาดยาวของนครปิโตรเลียมที่วางเคียงกับบทบรรยายเกี่ยวกับการขุดเจาะน้ำมันของสิงคโปร์ที่สนับสนุนสหรัฐฯ ในสงครามเวียดนาม ดูจะเทียบว่าแท้จริงแล้วสิงคโปร์ไม่ได้ ‘เขียว’ อย่างที่เป็นตลอดมา มันจะเป็นไปได้ไหมที่สิงคโปร์อาจเป็น หมอเจคิลกับมิสเตอร์ไฮด์ ในโลกปิโตรเลียมและทุนนิยม

ถัดมาที่ศิลปินอีกคน ซุง เตียว พาให้เราอ่านป้ายโฆษณาดิจิทัลที่เสนอข่าว ‘อาวุธเสียงสร้างความปั่นป่วนต่อความสัมพันธ์ทางการทูต’ (2024) เป็นเหตุมาจากเมื่อปี 2559 ในโรงแรมนาซิโอนาล ประเทศคิวบา ที่นักการทูตและครอบครัวเกิดอาการหูอื้อ วิงเวียน ปวดหัว จากคลื่นเหนือเสียงหรืออัลตราโซนิกที่ไม่สามารถระบุที่มาได้ ทั้งที่อยู่ในพื้นที่คิวบา–ประเทศสังคมนิยม (อดีตประเทศที่ดำเนินการด้วยระบอบคอมมิวนิสต์) ทำให้กลายเป็นที่กล่าวขวัญและตั้งชื่อว่า ‘กลุ่มอาการฮาวานา’ ตามชื่อเมืองที่พบมันเป็นที่แรก ซึ่งในเหตุนั้นเองจึงกลายเป็นการลดบทบาทความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างสหรัฐฯ และคิวบาไปชั่วระยะหนึ่ง

และไม่ใช่ทุกคนจะได้ยินและรับรู้ถึงกลุ่มอาการฮาวานา เพราะต้องเป็น ‘ผู้ถูกเลือก’ เท่านั้น ซึ่งในตอนนั้นเองที่ปลายฝั่งหนึ่งของห้องเราจะพบกับ ‘เกราะป้องกัน (ภาวะหูอื้อ)’ (2024) ตู้ติดผนังกันการงัดแงะภายในติดตั้งลำโพงที่กำลังแปลงความทุกข์ให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น ผ่านการปล่อยเสียงหวีดแหลม ‘บางอย่าง’ ใส่เรา ทันใดนั้นเราก็กลายเป็นผู้ถูกเลือกให้ได้ยินและรับประสบการณ์แบบฝ่ายฟรีเวิลด์ที่เคยพบกับกลุ่มอาการฮาวานา

แต่ในห้องเดียวกันนั้น นอกจากเราจะกลายเป็นผู้ถูกเลือก เราก็พบกับสถานที่ที่ถูกเลือกอีกด้วย ไม่ไกลเหนือหัวของเรา จะพบกับนาฬิกาบอกเวลาทั้งสองเรือนที่ไม่ได้บอกเวลาที่กรุงเทพฯ แต่บอกเวลาที่ไกลออกไป— ‘นาฬิกากันการทุบทำลาย (นิวเดลี)’ (2023) และ ‘นาฬิกากันการทุบทำลาย (วอชิงตัน ดี.ซี.)’ (2022) เพราะทั้งสองเมืองเป็นที่ถูกเลือกและมีถูกนำเสนอว่าพบกลุ่มอาการฮาวานาในเหล่านักการทูตและเจ้าหน้าที่สำนักข่าวกรองชาวอเมริกัน โดยนาฬิกาเหล่านั้นก็ป้องกันการงัดแงะเหมือนกัน คล้ายว่าไม่อยากให้ใครแก้ไขหรือลบมันออกไปได้ง่ายๆ

กลุ่มอาการฮาวานาไม่เพียงเลือกทั้งสถานที่และผู้รับสาส์น/สาร อะไรบางอย่างจากมันเท่านั้น แต่กลุ่มอาการฮาวานายังตกค้างในที่สุดก็เกิดเป็นผลึกโรคที่กระทบต่อคุณภาพชีวิตอย่างถาวร เหมือนภาพตัดสมองและใบหน้าของศิลปินที่จงใจสลักเลเซอร์บนแผ่นสแตนเลสในผลงาน ‘การเผชิญภาวะฮาวานาซินโดรม’ (2022-2024) ให้มันสถาพรเช่นเดียวกับกลุ่มอาการฮาวานาที่ตกตะกอนอยู่ในร่างกายของชาวฟรีเวิลด์หลายๆ คน

เมื่อรู้สึกหนักตัวจากตะกอนโรคที่ก็ไม่รู้ว่าโรคจริงรึปลอม ก็ขอเชิญนั่งชม ‘การตรวจจับเงาของวัตถุเคลื่อนไหว’ (2022) ร่วมสำรวจบรรยากาศจำลองจากโรงแรมนาซิโอนาลในกรุงฮาวานา คิวบา ที่มาของกลุ่มอาการอันลือชื่อ ผ่านมุมมองของกล้องวงจรปิดและนาโนโดรนที่ ‘จับตาดู’ ทั้งสิ่งที่ขยับและไม่ขยับทั่วทุกที่ ราวกับผู้จับตาดูเราบนพาน็อปติคอน มันพาเรา (ที่อยู่ๆ จากผู้ชมและผู้ถูกเลือกกลับกลายเป็น ‘ผู้จ้องจับตาดู’) ให้สังเกตบรรยากาศอันโอ่โถงและชวนสบายของห้องพักสุดหรู อันเป็นฐานปฏิบัติการของสำนักข่าวกรองอเมริกัน และอีกหลายที่ในโรงแรมนั้น ทั้งสีฉูดฉาดแต่สมจริง, เสียงข่าวสดรายงานเรื่องกลุ่มอาการฮาวานา, เอกสารลับจากรัฐ หรือแม้แต่ไอเย็นจากแอร์ที่พุ่งออกมาด้วยความรุนแรง ก็เหมือนกับสงครามเย็น…มันไม่ร้อน ไม่ได้กระทบตรงๆ แต่ก็ทำให้เราเป็นอะไรสักอย่างได้

นอกจากผลงานหลากหลายของทั้งสองศิลปินนี้แล้ว ยังมีเอกสารจดหมายเหตุที่หลายหลากจากทุกการทำงานด้านเนื้อหาของทั้งสองคน ไม่ว่าจะเป็นเอกสารของบริษัทน้ำมันรูป ‘หอย’ ที่สนับสนุนความเป็นไปทางวัฒนธรรมและสังคมของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงหนังสือการวิเคราะห์ความถี่และเสียงต่างๆ ที่กลายเป็นสงครามเย็นที่จับต้องและอ่านได้ที่สุดในนิทรรศการ

จากผลงานทั้งหมดของสองศิลปินและสองชุดผลงาน ทำให้เรามองเห็นว่าแท้จริงแล้วสงครามเย็นยังคงอยู่ ไม่ว่าจะตกทอดแต่หนไหน หรือเพิ่งเกิดเมื่อสิบปีที่แล้ว และสื่อก็ยังครองหน้าที่หลักในการนำเสนอ ‘บางอย่าง’ (อาจไม่ใช่ทั้งความจริงและเท็จ) ที่เป็นการช่วงชิงอำนาจในความถูกต้อง ‘ของตน’ อยู่เสมอ แม้จะเกิดการถูกรบกวนโดยเทคโนโลยีการสื่อสารที่ตรงไปตรงมาและทันเหตุการณ์กว่าการรายงานข่าวเช่น แพลตฟอร์มออนไลน์ก็ตาม แต่นั่นยิ่งทำให้สื่อกลายเป็นผู้ ‘ต้อง’ นำของทุกเทรนด์ทุกความเคลื่อนไหว เพื่อดึงความสนใจจากยอดไลก์ ยอดแชร์ ยอดสมาชิกจากปลายนิ้วของประชากรโลก

เราไม่รู้เลยว่า สิงคโปร์จะเป็นแดนปิโตรเลียมอย่างไร (ในอดีต-ณ ปัจจุบัน-ในอนาคต) และซ่อนมันไว้เพื่ออะไร และไม่รู้เลยว่าไอ้คลื่นอัลตราโซนิกเจ้าปัญหาที่ก่อความวุ่นวายกับชาวฟรีเวิลด์มีจริงหรือเพียงอุปโลกน์ขึ้นจากความเกลียดชังในวันที่สื่อคอยกระซิบกระซาบบอกให้เรารัก–เกลียด–เชื่อ และปฏิบัติตามใครสักคน ทำให้เราคิดว่ายังเป็น ‘ผู้เลือก’ ที่จะเชื่อได้หรือเปล่าหรือกลายเป็น ‘ผู้ถูกเลือก’ ให้เชื่อโดยที่ไม่รู้ตัวแล้ว และในท้ายที่สุดสงครามเย็นก็สูญสลายหรือออกอากาศไม่ได้ จนทำให้ต้องใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อนและจับต้อง/จับกุมได้ยากขึ้นหรือไม่กันแน่?

นิทรรศการ ออน-แอร์, ออฟ-แอร์ (On-Air, Off-Air) จากสองศิลปินร่วมสมัยในภูมิเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โฮ รุย อัน และ ซุง เตียว จัดแสดงที่หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน ตั้งแต่วันที่ 19 สิงหาคม – 5 ตุลาคม 2568

jimthompsonartcenter.org
facebook.com/jimthompsonartcenter