หมู่บ้านเพชรเกษมหนึ่งในงานค้นคว้าที่สะท้อนให้เห็นการเปลี่ยนแปลงและวิวัฒน์ของพื้นที่สู่ชุมชนที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ผ่านมุมมองของสองสถาปนิก เจอร์รี่ หง (Jenchieh Hung) และ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี แห่ง HAS design and research
TEXT: JENCHIEH HUNG & KULTHIDA SONGKITTIPAKDEE
PHOTO: HAS DESIGN AND RESEARCH
(For English, press here)
งานค้นคว้านี้แสดงให้เห็นว่าอาคารห้องแถวที่พบเห็นได้ทั่วไปในกรุงเทพฯ สามารถค่อยๆ พัฒนาและเปลี่ยนแปลงรูปร่างไปตามความคิดสร้างสรรค์ของผู้อยู่อาศัย แนวคิดดังกล่าวได้รับการต่อยอดและถ่ายทอดในหนังสือเล่มล่าสุดของพวกเขา Chameleon Architecture: Shifting / Adapting / Evolving ซึ่งสำรวจศักยภาพของสถาปัตยกรรมในการเติบโตและปรับตัวไปพร้อมกับชีวิตของผู้คนและบริบทของเมืองอย่างไม่หยุดนิ่ง
หมู่บ้านเพชรเกษมตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของกรุงเทพฯ ใกล้จังหวัดนครปฐม เป็นภาพสะท้อนอันน่าจับตามองในการเปลี่ยนแปลงและปรับตัวของอาคารห้องแถวให้สอดรับกับชีวิตเมืองร่วมสมัย โครงการห้องแถวเชิงพาณิชย์ในย่านชานเมืองแห่งนี้เป็นรูปแบบที่อยู่อาศัยซึ่งถูกสร้างขึ้นซ้ำๆ อย่างต่อเนื่องเป็นจำนวนมากเมื่อราวสามสิบปีก่อน และกลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพลักษณ์ในการขยายตัวของภูมิทัศน์เมือง อาคารเหล่านี้เกิดขึ้นในยุคที่ให้ความสำคัญกับความประหยัดและการเข้าถึงได้ง่าย จนกลายเป็นองค์ประกอบที่สร้างความเป็นหนึ่งเดียวให้กับเนื้อเมืองทั้งในกรุงเทพฯ และอีกหลายเมืองในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทว่าหมู่บ้านเพชรเกษมกลับบอกเล่าเรื่องราวในอีกมิติหนึ่ง เรื่องราวของผู้คนที่ค่อยๆ แปรเปลี่ยนห้องแถวเหล่านี้ ให้กลายเป็นพื้นที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์และมีชีวิตชีวาสะท้อนพลังของความคิดสร้างสรรค์ที่งอกงามจากภายในชุมชน
แนวคิดของสถาปัตยกรรมที่วิวัฒน์ได้ในหมู่บ้านนี้ปรากฏชัดผ่านการปรับเปลี่ยนพื้นที่อยู่อาศัย แตกต่างจากภาพจำของคอนโดมิเนียมสูงเสียดฟ้าที่มีรูปแบบซ้ำกันในเมืองสมัยใหม่ ห้องแถวในหมู่บ้านแห่งนี้ที่แต่ละหลังมีขนาดความกว้างด้านหน้าเพียง 4 เมตร กลับสะท้อนวิถีชีวิตที่เกิดจากความคิดสร้างสรรค์และการใช้ทรัพยากรอย่างชาญฉลาด บ้านบางหลังต่อรั้วเพิ่มเพื่อขยายพื้นที่จอดรถ บางหลังเพิ่มหลังคาไว้เก็บของ หรือขยายชายคาให้ยื่นออกมารองรับกิจกรรมเชิงพาณิชย์ริมถนน แม้แต่ถนนที่เคยว่างเปล่าก็ถูกแปลงให้กลายเป็นสวนเล็กส่วนตัว เต็มไปด้วยกระถางต้นไม้และร่องรอยของการดูแล การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้แม้จะเกิดขึ้นอย่างไม่เป็นทางการแต่กลับสะท้อนภาพของ ‘สถาปัตยกรรมที่มีชีวิต’ ซึ่งมิได้จำกัดอยู่เพียงการปรับเปลี่ยนทางกายภาพหากยังบ่งบอกถึงการเคลื่อนไหวทางวัฒนธรรม ว่าบ้านไม่ใช่เพียงที่อยู่อาศัยแต่คือพื้นที่ที่เติบโตไปพร้อมกับชีวิตของผู้คน
วัสดุอย่างท่อเหล็กและเหล็กเส้นที่เคยถูกมองว่าเป็นเพียงวัสดุทั่วไปในอุตสาหกรรม กลับถูกนำกลับมาใช้ใหม่ในฐานะองค์ประกอบเชิงโครงสร้างและเชิงตกแต่ง วัสดุที่หาได้ง่ายในท้องตลาดเหล่านี้ได้ถูกมอบความหมายใหม่ด้วยผู้คนในชุมชน สำหรับสองสถาปนิก เจอร์รี่ หง และ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี แห่ง HAS design and research พบว่าปรากฏการณ์นี้คือภาพสะท้อนสำคัญของธรรมชาติอันยืดหยุ่นในสถาปัตยกรรม และความเชื่อมโยงอันลึกซึ้งระหว่างความต้องการกับจินตนาการของผู้อยู่อาศัย การเปลี่ยนแปลงในหมู่บ้านเพชรเกษมจึงเผยให้เห็นว่าสถาปัตยกรรมสามารถ ‘วิวัฒน์’ ไปพร้อมกับชีวิตของชุมชนได้อย่างไร ท่อเหล็กและเหล็กเส้นที่นำมาใช้โดยผู้อยู่อาศัยจึงไม่ได้เป็นเพียงวัสดุก่อสร้างอีกต่อไปแต่กลายเป็นสัญลักษณ์ของความยืดหยุ่น ความคิดสร้างสรรค์และภูมิปัญญาที่สามารถพบเห็นได้ในชีวิตประจำวัน
การเปลี่ยนแปลงของหมู่บ้านเพชรเกษมสะท้อนถึงแนวคิดใหม่ในการออกแบบสถาปัตยกรรมของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ กระบวนการปรับตัวอย่างต่อเนื่องได้ทำให้เส้นแบ่งระหว่างบ้านมาตรฐานกับบ้านที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวเลือนรางลง ความคิดสร้างสรรค์ของผู้อยู่อาศัยได้เติมชีวิตและลักษณะเฉพาะให้กับโครงสร้างที่เคยเรียบง่าย จนกลายเป็นบ้านที่ตอบสนองต่อทั้งสภาพแวดล้อมและความปรารถนาส่วนตัว โดยที่ หง และ ทรงกิตติภักดี (HAS) นั้นเชื่อว่าความหมายของคำว่า ‘วิวัฒนาการ’ ยังคงเป็นแรงขับเคลื่อนแนวคิดและการปฏิบัติด้านการออกแบบของพวกเขา ทำให้สถาปัตยกรรมไม่ใช่เพียงวัตถุที่หยุดนิ่งแต่เป็นบทสนทนาที่ดำเนินต่อเนื่องกับผู้ใช้งานและกาลเวลา เช่นเดียวกับการปรับตัวในหมู่บ้านเพชรเกษมที่การใช้พื้นที่และวัสดุอย่างสร้างสรรค์สะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมในสถาปัตยกรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แนวคิดเรื่องวิวัฒนาการจึงกลายเป็นสะพานที่เชื่อมอดีตกับความทันสมัย สร้างพื้นที่ที่เป็นเอกลักษณ์และการคาดไม่ถึงในทุกก้าวของเมืองที่กำลังเติบโตในปัจจุบัน
เนื้อหาในบทความนี้เป็นส่วนหนึ่งจากหนังสือ Chameleon Architecture: Shifting / Adapting / Evolving เขียนโดย Jenchieh Hung & Kulthida Songkittipakdee จาก HAS design and research สามารถสั่งซื้อได้ที่: https://art4d.com/product/chameleon-architecture
facebook.com/hasdesignandresearch
instagram.com/has.design.and.research