Steam Stream นิทรรศการที่เกิดจากการรวมตัวของ creators หลากหลายแขนง ภายใต้การริเริ่มของ เบน–เบญจรัตน์ เอี่ยมรัตน์ เพื่อตีความ ‘น้ำ’ และ ‘ข้าว’ ผ่านผลงานจัดวาง วัตถุ เสียง ภาพถ่าย และเรื่องเล่าที่เชื่อมโยงผู้คนเข้ากับความทรงจำและรากเหง้าทางวัฒนธรรม
TEXT: SARUNKORN ARTHAN
PHOTO: PEERAPAT WIMOLRUNGKARAT EXCEPT AS NOTED
(For English, press here)
มนุษย์ให้ความสำคัญกับน้ำเสมอมา เพราะพวกเขา (และพวกเรา) กักเก็บ หมุนเวียน เปลี่ยนสถานะ และพยายามธำรงน้ำไว้ให้อยู่กับเราได้นานที่สุด เราจะมองเห็นเขื่อน ฝาย คันนา ท้องร่องไว้สำหรับการอาศัยและเพาะปลูก เราจะบริโภคข้าวต้ม ข้าวนึ่ง ข้าวหุง ของดอง ผลไม้แช่อิ่ม ซุปใส ซุปข้น ซึ่งแตกต่างไปตามลักษณะการกินและภูมิประเทศ คนใต้มีแป้งแดง คนอีสานมีปลาแดก คนเหนือมีถั่วเน่า คนภาคกลางมีกะปิน้ำปลา บรรจุลงภาชนะต่างๆ เช่น ถ้วย โถ กระปุก เก็บไปเป็นปี ก่อนที่จะดื่มกินและใช้ให้หมดไปเพื่อกลับเข้าสู่วัฏจักรของ ‘น้ำ’ อีกครั้ง
น้ำยังมาพร้อมชื่อเรียกของสภาวะที่แตกต่างกัน เช่น ไอน้ำ ห่าฝน ธารน้ำไหล สึนามิ และยังหมายรวมถึงสถานะของน้ำใน ‘คำ’ ด้วย เช่น น้ำมือ น้ำหน้า น้ำใจ น้ำตา น้ำคำ ซึ่งเป็นลักษณะทางภาษาอย่างหนึ่งของชาวภาษาไท-กะได อย่างเราๆ ที่ใช้ ‘น้ำ’ บอกได้หลายอย่างตั้งแต่สิ่งที่ตาเห็นไปจนถึงสิ่งนามธรรม เพราะว่าน้ำเป็น ‘ศูนย์กลางของชีวิต’
เบน–เบญจรัตน์ เอี่ยมรัตน์ นอกจากเป็นนักออกแบบแล้ว เธอยังสนใจ ‘น้ำ’ ในแง่งามต่างๆ ทั้งในเชิงสสาร วัฒนธรรม และจิตวิญญาณ เพราะสำหรับเธอแล้วน้ำไม่ได้เป็นเพียงแค่สิ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิต หรือวัตถุดิบในการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะกินได้เท่านั้น แต่ ‘วิถีของน้ำ’ ยังสะท้อนอยู่ในกระบวนการทำงานของเธอร่วมกับผู้อื่นอย่างเด่นชัด แตกแขนงกลายเป็น ‘น้ำใส’ โครงการระยะยาวที่เธอตั้งใจใช้เป็นพื้นที่ศึกษาและส่งต่อเรื่องราวของน้ำในหลากมิติ ผ่านการเชิญชวนผู้คนมาตีความ ‘น้ำใส’ ด้วยใจจริง
นิทรรศการ Steam Stream เป็นส่วนหนึ่งและส่วนต่อขยายของโครงการ ‘น้ำใส’ ที่ครั้งนี้ได้ผสมผสานเรื่องราวของ ‘ข้าว’ เข้ามาเพิ่มเติม เบนและ Co-Curator อย่างพี-พีรมณฑ์ ตุลวรรธนะ ทำหน้าที่ไม่ต่างอะไรกับ ‘มวลไอน้ำ’ ที่โอบรับทุกความเป็นไปได้ โดยเป็นการประกอบบทสนทนาระหว่างความคิดไร้ทิศทางและความคิดฉับพลัน ที่ต่างเฟื่องฟุ้งพุ่งกระจายแต่ก็ละมุนละไม ซึ่งพวกเธอคอยดักเก็บแรงบันดาลใจ ความทรงจำ และภูมิปัญญาของทั้งสองสิ่งนี้ที่อยู่รอบตัว ก่อนจะส่งต่อสารอาหารทางความคิดเหล่านั้นให้แก่ creators มาร่วมกัน ‘ควบแน่น’ ให้กลายเป็นหยดน้ำแห่งไอเดียที่ตกผลึกอย่างคมชัด แปรเปลี่ยนเป็นพลังงานและความชุ่มชื้นที่พร้อมจะแตกแขนง ขับเคลื่อน และไหลบ่ากลายเป็นกระแสธารความคิดสร้างสรรค์สายใหม่ ผ่านอัตราส่วนความสัมพันธ์ ‘ระหว่างน้ำและข้าว’ ร่วมกันอย่างน่าสนใจ
วิธีคิดและการทำงานลักษณะนี้ แท้จริงแล้วคือพื้นฐานตามปกติในวิชาชีพนักออกแบบที่เบนเป็นอยู่ นั่นจึงทำให้เธอไม่อาจนิยามตัวเองว่าเป็น ‘ศิลปิน’ ผู้สร้างสรรค์งานจากศูนย์ แต่เลือกที่จะเป็น ‘ตัวต้นเหตุ’ (circumstance) ที่จุดประกายและเปิดพื้นที่ให้ผู้คนจากหลากหลายวงการได้หลั่งไหลเข้ามาทำงานร่วมกัน เช่น เกษตรกร กระบวนกร นักประดิษฐ์ ช่างฝีมือ แม้กระทั่งนักเดิน หรือผู้เชี่ยวชาญเรื่องชา
เมื่อวันที่ความคิดก่อตัว และความสร้างสรรค์ก่อร่างในพื้นที่ห้องที่ 4 ของ MMAD Munmun Art Destination เราจะพบกับผลงานที่จัดวางเหมือนเราอยู่ท่ามกลางบรรยากาศอันคลับคล้ายคลับคลาว่าอยู่ในบ้าน ที่แม้จะจับจุดความหมายได้ยากในตอนแรก ทว่าก็น่าสนุกในการสำรวจและมองหาทุกสิ่งรอบตัว
ตั้งแต่บริเวณหน้าห้องที่เราจะสะดุดตากับผลงานของ ‘นักสะสมหายนะ’ เครื่องกรองน้ำที่กำลังกรองน้ำจากแม่น้ำโขงอันใสสะอาดทว่าอุดมไปด้วยสารพิษ ถัดไปเราจะเห็นภาพถ่ายน้ำและท้องฟ้าผ่านสายตาของ ‘นักเดิน’ และเมื่อมองลึกเข้าไปด้านใน เราจะพบไหสาโทของ ‘เกษตรกรและผู้ผลิตสาโท’ ตั้งเด่นหราอยู่กลางห้อง เคียงคู่กับการมีอยู่ของกระดาษวาชิ (Washi Paper) และแผ่นแป้งเวียดนามที่ถูกพับเป็นภาชนะโดย ‘นักสร้างสรรค์’ ซึ่งรายล้อมด้วยสีน้ำตาลอ่อนของเฟอร์นิเจอร์ไม้ที่เรียบง่ายจากฝีมือของ ‘ทีมช่างไม้’ ตัดกับสีขาวของกระดาษและแสงไฟ พร้อมหนูหุ่นยนต์ดูดฝุ่นวิ่งไปมาชวนให้นึกถึงข้อคิดที่ว่า ‘บ้านไหนอุดมสมบูรณ์บ้านนั้นจะมีหนู’ คลอด้วยเสียงดนตรี ambient ที่สร้างจากการทิ้งตัวของหยดน้ำจากการประพันธ์ของ ‘นักเก็บเสียง’ กลายเป็นพื้นที่ที่พร้อมจะเปิดให้เราได้ใช้จินตนาการและประสบการณ์ของตัวเอง เพื่อค้นหาความทรงจำที่อาจเคยถูกลืม หรือเรื่องเล่าที่เคยมีชีวิตให้กลับมาโลดแล่นอีกครั้ง
Photo: Sarunkorn Arthan
นอกจากนั้นโดยรอบของโถงขนาดยาวนี้ เรายังมองเห็น ‘สาย’ ของน้ำ ผ่านภาพที่เบนวาด ซึ่งเป็นภาพวาดที่ตั้งต้นจากแบบสอบถาม อันเป็นเครื่องมือหนึ่งที่เธอใช้ทำงานโครงการ ‘น้ำใส’ มาตลอด โดยในนิทรรศการ Steam Stream นี้ เธอหยิบยกเอาการยึดโยงกับน้ำผ่านชื่อเล่น เช่น น้ำ นั้ม น้ำชา หยาด ฝน พายุ สายธาร มาวาดเป็นภาพของแบบสอบถามแผ่นนั้นๆ ซึ่งสามารถหยิบมาอ่านเพื่อซึมซาบเรื่องราวของ ‘น้ำ’ หลากหลายแบบ และยังสามารถกลั่นเอา ‘น้ำ’ (ใสใจจริง) จากความทรงจำของเรามาเขียนลงแบบสอบถามชุดปัจจุบันของเบนได้อีกด้วย โดยเบนบอกกับเราว่าข้อมูลน้ำและสูตรน้ำของทุกคนนั้น จะถูกต่อยอดเป็นส่วนหนึ่งของโครงการในอนาคตอย่างแน่นอน
เมื่อเราอยู่ทางออกของนิทรรศการ (ทางเดียวกับทางเข้า) เราอาจได้นึกคิดอะไรบางอย่างเกี่ยวกับการกลับไปกลับมาในสถานะของน้ำ น้ำในผลงานที่มาจากความทรงจำของคนอื่น ควบคู่ไปกับน้ำที่อยู่ในความทรงจำของเรา สิ่งนั้นอาจสะท้อนถึงความสำคัญของน้ำที่เป็นมากกว่าของเหลว แต่ยังเป็นส่วนประกอบในทุกแง่มุมของชีวิตไม่ว่าทางนิเวศวิทยาหรือรากเหง้าอันลึกซึ้งทางวัฒนธรรม หรือแม้แต่ความทรงจำ
Photo: Sarunkorn Arthan
นิทรรศการ Steam Stream สร้างสรรค์โดยเบญจรัตน์ เอี่ยมรัตน์ และคัดสรรร่วมโดย พีรมณฑ์ ตุลวรรธนะ จัดแสดงที่ MMAD Gallery ห้อง 4 ชั้น 2, MunMun Srinakarin ซีคอนสแควร์ ศรีนครินทร์ ตั้งแต่วันที่ 7 พฤษภาคม – 21 มิถุนายน 2569
_
Co-Creations:
สตูดิโอ แฮนด์ – ชนินทร ผลสมบูรณ์ (สถาปนิก) และ วริศว์รา คะระวานิช (นักออกแบบภายใน) ในกระบวนการร่วมกับทีมช่างไม้
นานวนจันทร์ (เกษตรกร และผู้ผลิตสาโท)
ดนิษฐา ลิ้มอัครอังกูร (ผู้คัดสรรชา)
พันทิพา ตันชูเกียรติ (ช่างฝีมือ) ในกระบวนการร่วมกับผู้ผลิตกระดาษ Kozo Studio
ณัฐพงษ์ ดาววิจิตร (นักสร้างสรรค์)
เรืองศักดิ์ อนุวัตรวิมล (นักสะสมหายนะ และศิลปิน)
วิชสรา อินทรัตน์ (นักเก็บเสียง และนักฟัง)
รมย์รวินท์ พิพัฒน์นัดดา (ร่างจำแลง และนักประดิษฐ์)
ณัฏฐ์กฤตา นราพรพิพัฒน์ (กระบวนกร)
ณัฐพล โรจนรัตนางกูร (สังเกตการณ์ และนักออกแบบสื่อสาร)
พีรพัฒน์ วิมลรังครัตน์ (คนที่ชอบเดิน และ Leica Ambassador Thailand)
Co-Curation (As Anonymous Anomaly):
พีรมณฑ์ ตุลวรรธนะ
Creator (As Circumstance):
เบญจรัตน์ เอี่ยมรัตน์