KA Architecture Studio ฟื้นชีวิตพื้นที่สาธารณะกลางกรุงเตหะรานโดยการพลิกโฉมทางเข้าสถานีรถไฟ ‘Jahad Metro Plaza’ เป็นโครงสร้างชุดซุ้มประตูโค้งที่เชื่อมต่อกัน ด้วยอิฐทำมือกว่า 300,000 ก้อน
TEXT: PRATCHAYAPOL LERTWICHA
PHOTO: © AGA KHAN TRUST FOR CULTURE / DEED STUDIO
(For English, press here)
หลังปฏิวัติอิหร่านปี 1979 เป็นช่วงที่เมืองเตหะราน เมืองหลวงของอิหร่านขยายตัวเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็ว ประชากรจากพื้นที่ชนบทได้โยกย้ายถิ่นฐานเข้ามาเมืองหลวง บางส่วนหลบหลีกสงครามจากบริเวณชายแดนอิหร่าน-อิรัก แม้เมืองจะเติบโต แต่การพัฒนาเมืองกลับให้ความสำคัญไปกับยานยนต์ เมืองเน้นสร้างถนน ทางหลวง ละเลยคุณภาพชีวิตของคนเดินเท้า พื้นที่สาธารณะสำหรับพักผ่อนหรือพบปะสังสรรค์กลับมีอยู่อย่างจำกัด ไม่ได้งอกเงยตามถนนที่ทอดยาวขึ้นทุกวัน
ปัญหาการพัฒนาเมืองที่สั่งสมจนถึงปัจจุบัน ปลุกเร้าผู้เชี่ยวชาญด้านเมืองและฝ่ายบริหารเทศบาลให้ริเริ่มโครงการ ‘เมย์ดันกาห์’ (Meydangah) มาฟื้นฟูเมืองให้เป็นมิตรกับคนเดินเท้า โดยการพลิกโฉมพื้นที่สาธารณะให้กลายเป็นศูนย์กลางเมืองที่มีชีวิตชีวา จากพื้นที่ศักยภาพกว่า 100 แห่ง ไม่ว่าจะเป็นทางเท้าหรือสวนสาธารณะต่างๆ ของเมือง พลาซ่าทางเข้าสถานีรถไฟฟ้าใต้ดินญะฮาด (Jahad Metro Plaza) ได้รับเลือกเป็นหนึ่งในพื้นที่นำร่องของโครงการ โดยมี KA Architecture Studio รับบทบาทเป็นสถาปนิก
พลาซ่าตั้งอยู่บนพื้นที่รูปสามเหลี่ยมขนาด 1,500 ตารางเมตร บนทางแยกระหว่างถนน Dr. Fatemi และ Valiasr ถนนสายหลักสองเส้นของเตหะรานที่มีการจราจรหนาแน่น ก่อนการพัฒนา ทางเข้าสถานีเป็นเพียงอาคารกล่องกระจกใสชั้นเดียวที่ทรุดโทรมและขาดความงาม อีกทั้งห้องน้ำและพื้นที่ส่วนใหญ่ของพลาซ่าก็ถูกทิ้งร้าง ไม่ได้ใช้งานอย่างเต็มที่ การปรับปรุงครั้งนี้จึงมุ่งมั่นเปลี่ยนพื้นที่ที่ถูกมองข้ามให้กลายเป็นพื้นที่ของผู้คนอย่างแท้จริง
ทางเข้าสถานีรถไฟเดิมถูกพลิกโฉมเป็นโครงสร้างชุดซุ้มประตูโค้งที่เชื่อมต่อกัน อ้างอิงรูปแบบสถาปัตยกรรมเปอร์เซียดั้งเดิม ซุ้มประตูกลายเป็นที่กำบังจากสายฝนและแสงแดด และเป็นที่หลีกหนีจากเสียงจราจรอันจอแจโดยรอบ แต่ละซุ้มโค้งมีความสูงต่ำต่างกัน เกิดเป็นช่องโล่งเปิดรับแสงธรรมชาติและระบายอากาศร้อน ตอบรับกับสภาพอากาศของเตหะรานที่แสนระอุช่วงฤดูร้อน หน้าตาของอาคารที่เรียบง่ายแต่โดดเด่น พลิกบทบาทพลาซ่าทางเข้าสถานีให้กลายเป็นอีกแลนด์มาร์กของเมือง
จากการลงศึกษาพื้นที่ สถาปนิกพบว่าพลาซ่าสถานีรถไฟเป็นแหล่งนัดพบของผู้คนมายาวนานแล้ว ในโครงสร้างใหม่จึงประกอบด้วยที่นั่งขั้นบันไดที่เปิดโอกาสให้ผู้คนพบปะสังสรรค์ หรือจัดกิจกรรมต่างๆ เช่น การแสดงดนตรี รวมม้านั่งอิฐสำหรับนั่งพักตามอัธยาศัย สถาปนิกหลีกเลี่ยงใช้เฟอร์นิเจอร์แบบลอยตัว เพื่อป้องกันการทำลายทรัพย์สินในอนาคต
ด้วยงบประมาณที่มีจำกัด โครงการจึงก่อสร้างด้วยโครงสร้างเหล็ก และใช้อิฐเป็นวัสดุหลัก อิฐที่ใช้เป็นอิฐทำมือกว่า 300,000 ก้อนที่ผลิตในโรงงานท้องถิ่น เป็นการสนับสนุนช่างฝีมือท้องถิ่นและส่งเสริมเศรษฐกิจให้กับชุมชน ก้อนอิฐสีน้ำตาลและพื้นผิวสัมผัสอันสวยงามไม่เหมือนกันในแต่ละก้อน ยังทำให้โครงสร้างมีภาพลักษณ์ที่อบอุ่น เป็นมิตร น่าเข้ามาใช้งาน
โครงการได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติด้วยรางวัลต่างๆ เช่น Aga Khan Award for Architecture 2023-2025 Cycle หรือ RIBA International Awards for Excellence 2024 แต่คุณค่าที่แท้จริงเหนือกว่ารางวัล คือการใช้สถาปัตยกรรมพลิกฟื้นพื้นที่สาธารณะ เปิดพื้นที่ให้คนเดินเท้าได้ใช้ชีวิต มุ่งสู่คุณภาพชีวิตที่ดีของชาวเมืองต่อไป