ชวนสำรวจ ‘Cells’ ของ Absalon ที่ลดทอนทุกอย่างบนความสันโดษ เพื่อหนีจาก ‘แบบ’ แต่กลับสร้าง ‘แบบ’ ใหม่ขึ้นมาในเวลาเดียวกันในนิทรรศการ Description Without Place
TEXT: KANDECH DEELEE
PHOTO: KETSIREE WONGWAN
(For English, press here)
“มีแต่แก่นของสรรพสิ่งเท่านั้นที่หล่อเลี้ยง
เขาอยู่หนไหน ผู้ที่จะลอกเปลือกออกให้กับคุณและฉัน?
เขาอยู่หนไหน ผู้ที่จะแก้อุบายและคลายซองให้กับคุณและฉัน?”
-Walt Whitman, Song of the Open Road. 1856.1
กลุ่มอาคารสีขาวโพลนถูกประกาศด้วยคำว่า‘มัน’ ตั้งอยู่บนฐานของการพยายามถอดหั่น เล็มเฉือน และรีดออก เพราะความกังวลว่าส่วนเกินที่เกาะเปลือกจะทำให้แกนที่อยู่ภายในจะถูกมองผิด อ่านผิด จนเพี้ยนไปเป็นอื่น หากปกติจะมีสี-ก็จะถูกเค้นออกจนซีดเผือด หากปกติจะยื่น-ก็จะถูกเฉือนออกจนเหลือแต่กรอบของโครงสร้าง อาคารทั้งหกหลังนี้จึงเหลือแต่แก่นที่พึงมี จำเป็น และเพียงพอ คล้ายบล็อกไม้เด็กเล่นขนาดยักษ์ที่เกลื่อนกลาดอยู่เต็มโถง
แต่เมื่อปอกเปลือกจนเชื่อว่าเหลือแต่แกนที่เผยออก-ดูไม่ปกติ
Description Without Place เป็นนิทรรศการที่ถอดแบบผลงาน Cells ทั้งหกของ Absalon กระจายตัวอยู่ทั่วโลกให้มาจัดแสดงร่วมกันในโถงชั้นล่างของ Bangkok Kunsthalle ศิลปินได้เล่าถึงแนวความคิดเบื้องหลังของผลงานชุดนี้ในช่วงตอนหนึ่งของวิดีโอ Absalon Interview (1993) ว่าเป็นการพยายามสร้างพรมแดนทางวัฒนธรรมของตนขึ้นมาบนความสันโดษ เพราะเงื่อนไขเชิงวัฒนธรรมที่ผูกติดกับอัตลักษณ์ของเขาที่เป็นคนอิสราเอล-ฝรั่งเศส สิ่งที่เขาสร้างจึงมักถูกมองว่าเป็นการสืบเชื้อย้อนกลับไปยังอัตลักษณ์เหล่านั้น และเมื่อสิ่งที่เขาสร้างตั้งอยู่บนพื้นที่เขตชาติใด ความหมายของพื้นที่นั้นๆ ก็ล้วนเข้ามาแทรกเกี่ยวและขอร่วมเป็นส่วนหนึ่งกับตัวชิ้นงานของเขาอย่างเลี่ยงไม่ได้
Absalon จึงพยายามลดทอนรูปทรง-องค์ประกอบทั้งหมดที่จะสืบย้อนไปถึงการระบุชาติเชื้อ ให้เหลือเพียงอาคารที่เพียงพอต่อการดำรงอยู่ เขาลดทอนขนาดของ Cells แต่ละหลังให้พอดีกับความสูงของเขา หั่นออกแม้กระทั่งความสูงของฝ้าเหนือที่นอนให้สูงแค่พอลุกนั่งได้ งานตกแต่งทั้งภายนอกและภายในทั้งหมดถูกรีดสีสันออกจนขาวซีด เหลือเพียงสิ่งที่จำเป็นต่อการดำรงกิจวัตรพื้นฐาน และเพื่อยืนยันความเป็นบ้านของกล่องประหลาดเหล่านี้ Absalon ก็ได้ถ่ายทำวิดีโอ ‘Solutions’ (1992) ที่ตนเองใช้ชีวิตอยู่ใน Cells ผ่านการประกอบกิจวัตรประจำวัน ทั้งกิน นอน นั่ง เดิน สูบบุหรี่ ไปจนถึงการอาบน้ำ
Cells ทั้งหกของ Absalon จึงดูเหมือนจะเป็นการพาเราย้อนกลับมายังปัจจัยพื้นฐานของการดำรงอยู่ ยิ่งเมื่อ Cells ต้นแบบแต่ละชิ้นกระจายตัวอยู่ทั่วโลก โดยไม่ยึดติดกับการพยายาม ‘เข้ากันได้ดี’ กับพื้นที่ ก็ยิ่งทำให้เราหันกลับมามองบ้านในฐานะของ ‘สิ่งสากล’ ที่มนุษย์ทั้งโลกมีร่วมกัน และไม่ว่ามนุษย์จะอยู่ที่ใดก็ตาม บ้านก็เกิดขึ้นจากการตอบสนองความพยายามในการดำรงอยู่ของมนุษย์ ซึ่งก็มีรากฐานมาจากความจำเป็นในการอยู่อาศัย ในแง่นี้ Cells จึงเป็นการลดทอนองค์ประกอบอื่นที่นอกเหนือจากความจำเป็นในการอยู่อาศัยออกจนหมด เพื่อตอบคำถามที่ว่านาทีสุดท้ายที่บ้านจะยังคงเป็นบ้านคือการเหลือสิ่งใดอยู่ ความชิดใกล้จนกลืนกลายเป็นเนื้อเดียวกันระหว่าง สิ่งปลูกสร้าง (building) และการอยู่อาศัย (dwelling)2 จึงเผยตัวในระหว่างการตอบคำถามในงานชุดนี้
ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อเข้าไปภายใน Cells เราจะพบกับข้าวของเครื่องใช้ ไม่ว่าจะเป็น ฟูก เก้าอี้ โต๊ะ ก๊อกน้ำ เคาน์เตอร์ ฯลฯ ซึ่งล้วนมีสีขาวจนกลืนกลายเป็นหนึ่งเดียวไปกับ Cells การกลืนหายไปกับบ้านจึงเหมือนกับที่บ้านกลืนกลายเป็นหนึ่งเดียวกับการดำรงอยู่ สะท้อนภาพความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งของในฐานะการเป็นเครื่อง-มือ (Zuhandenheit; Ready-to-hand) ทำให้ Cells กลายเป็นพื้นที่ที่แสดงให้เห็นถึงโลกในฐานะเครือข่ายการใช้งาน อุปกรณ์และสิ่งของต่างๆ ได้ถอยร่นและหลบหายไปจากการปรากฏในระหว่างการใช้งาน และกลายเป็นเหมือน ‘รยางค์’ หนึ่งของมนุษย์ผู้เป็นอยู่ (Dasein; being-there)
เมื่อบ้านของ Absalon ลดทอนองค์ประกอบจนเหมือนกับถุงสุญญากาศที่รีดอากาศส่วนเกินออก บ้านหลังนี้จึงรัดพอดีตัวกับกิจกรรมต่างๆ ของเขา ปูดโปนจนเห็นพื้นที่ และสามารถคาดคะเนกิจที่เขากระทำภายในได้แม้เราจะอยู่ภายนอก สิ่งที่เราเห็นจึงไม่ใช่แค่ ‘เรือน’ แต่ยังเป็น ‘ร่าง’ ของการอยู่อาศัย เช่นพื้นที่รูปทรงกระบอกที่ยื่นยาวของตัวบ้าน ก็สามารถเทียบเคียงได้ผ่านมุมมองจากภายนอกว่ามันคือส่วนของที่นอน เพราะ Absalon ตัดทอนให้และออกแบบพื้นที่ให้พอดีกับรูปร่างของมนุษย์ที่นอนเหยียดยาว การ ‘ลดรูป’ ของ Cells จึงกลายเป็นการ ‘จับภาพ’ กิจวัตรประจำวันที่เกิดขึ้นในบ้านให้ออกมาเป็นรูปร่าง และในขณะเดียวกันก็เป็นการ ‘ลดทอน’ การอยู่อาศัยให้เหลือเพียงแค่รูปทรงเมื่อมองจากภายนอก
ในแง่หนึ่ง ก็อาจจะมองได้ว่าสถาปัตยกรรมทั้งหกนี้ก็ดูจะกลืนกลายเป็นประติมากรรมของการอยู่อาศัย แต่อย่างไรก็ตาม ประติมากรรมทั้งหกนี้ก็มีเนื้อในที่กลวงเปล่า ไม่ต่างจากบ้านตัวอย่างที่เปิดให้ผู้มาเยือนเยี่ยมชมและจินตภาพถึงการอยู่อาศัยที่เกิดขึ้นภายในพื้นที่ พูดให้ชัดเจนกว่านั้น Cells ของ Absalon จึงไม่ได้เป็นประติมากรรมที่ถอดแบบการอยู่อาศัยให้กลายเป็นรูปเป็นร่าง แต่กลับมีลักษณะเป็นเหมือนกับแบบ (mold) ที่ใช้ในการ ‘ขึ้นรูป’ การอยู่อาศัยมากกว่า อีกทั้งบ้านทั้งหกหลังนี้ไม่ได้จัดแสดงในขณะที่มีผู้อยู่อาศัย แต่เป็นการเข้าไปเยี่ยมชมบ้านที่ไร้ผู้อยู่อาศัยแล้วอนุมานว่าแต่ละมุมของบ้านจะถูกใช้งานอย่างไร บ้านของ Absalon จึงเป็น ‘โพรงของร่องรอย’ ที่ Absalon ทั้งในฐานะผู้ออกแบบ (to build) และผู้อาศัย (to dwell) ฝากร่องกับรอยของการสร้างและการใช้งานเอาไว้ Cells ของ Absalon จึงวนกลับมาที่ความสัมพันธ์ของสถาปัตยกรรมที่เกิดขึ้นบนเงื่อนไขของการดำรงอยู่ เป็นแม่พิมพ์ของการดำรงอยู่ และเป็นเปลือกของการอยู่อาศัย
ความพยายามถอดเปลือกของ Absalon จึงดูเหมือนจะเป็นการสร้างเปลือกอีกแบบขึ้นมา แน่นอนว่าเขาสามารถตัดองค์ประกอบและงานตกแต่งที่จะอ้างถึงบริบทภายนอก เพื่อหลีกเลี่ยงการถูกแปะป้ายที่เขาไม่ต้องการ แต่การหนีจาก ‘แบบ’ ก็กลายเป็นการสร้าง ‘แบบ’ บางอย่างขึ้นมาในเวลาเดียวกัน สุดท้าย เนื้อในที่ถูกเปิดออกก็ต้องสัมผัสกับอากาศภายนอก ก็จำต้องถูกมอง ถูกอ่าน ถูกระบุเขตและหมาย กลายเป็นป้ายใหม่ที่ก็ยังไม่แน่ใจว่าจะตรงตามความคาดหวังของผู้สร้างหรือไม่ การเมืองเชิงอัตลักษณ์ที่ Absalon กำลังพยายามหลีกหนี จึงยังคงวนเวียนเหมือนกับกรรมเก่าที่ถูก ‘ขึ้นรูปใหม่’ เท่านั้น
และแม้ Cells จะดูเป็นเหมือนต้นแบบหรือแนวทางในการใช้ชีวิตแบบจุลนิยม (minimalism) ที่สะท้อนความพอเพียง เรียบง่าย สันโดษ และอาจจะเลยเถิดไปถึงสุญตา แต่มันก็ไม่อาจเป็นแนวทางอันศักดิ์สิทธิ์จากนักพรตผู้โดดเดี่ยวที่เหมาะกับการนำไปปฏิบัติตามแบบหนึ่งต่อหนึ่ง อย่างน้อยที่สุด บ้านทั้งหกหลังนี้ก็ออกแบบมาโดยคำนวณจากขนาดส่วนสูงของ Absalon โดยเฉพาะ แน่นอนว่าเราอาจจะมี Cells ที่ถอดแบบมาโดยเปลี่ยนขนาดให้เข้ากับส่วนสูงของเรา เพื่อที่เราจะได้สัมผัสประสบการณ์ความสันโดษนี้ แต่หากเป็นเช่นนั้น Absalon ก็ไม่จำเป็นที่จะต้องกำหนดขนาด Cells ให้ตรงกับส่วนสูงของเขาตั้งแต่แรก นำเสนอแค่ความเป็นไปได้ในการสร้างบ้านที่ลดทอนทุกอย่างจนออกมาเป็นแบบที่เห็น หากมองในฐานะแนวคิด Cells ที่สมบูรณ์ของเราแต่ละคนก็อาจจะไม่ได้มีหน้าตาเช่นนี้ Cells ทั้งหกตรงหน้านี้จึง ‘เป็นของ’ Absalon
(บทสนทนาต่อไปนี้ถอดความจากวิดีโอสัมภาษณ์ที่จัดฉายในพื้นที่นิทรรศการ)
ผู้สัมภาษณ์: ‘เวลาที่คุณนำเสนองานต้นแบบ คุณไม่รู้สึกว่าคุณกำลังเปลี่ยนผู้ชมให้กลายเป็นผู้ที่แอบมองชีวิตส่วนตัวของคุณหรือ’
Absalon: ‘ฉันหวังว่าฉันจะรู้คำตอบสำหรับคำถามนี้ แต่ฉันคิดว่าในสังคมที่เราอาศัยอยู่ เราไม่รู้วิธีอื่นหรอก ฉันคิดว่ามีความเป็นไปได้สองประการ และเส้นแบ่งระหว่างทั้งสองแบบค่อนข้างชัดเจนระหว่างจะเป็นบ้าหรือจะเป็นศิลปิน’3
Cells จึงไม่ได้เป็นแค่ ‘เรือน’ แต่ยังเป็น ‘ร่าง’ ของ Absalon ที่ท้าทายวาทะของการนำตัวตนออกมาเผย ออกมาเฉลย หรือแม้กระทั่งออกมาขาย น่าสังเกตว่า Description Without Place ได้มีการจัดทำและวางขายสิ่งพิมพ์ที่ภายในบรรจุทั้งรูปแบบโครงสร้าง รายละเอียด ระยะ วัสดุ และ isometric ของ Cells ทั้งหกอย่างละเอียด ราวกับเป็นหนังสือคู่มือที่ผู้ซื้อสามารถนำไปปลูกสร้างและเป็นเจ้าของ ‘เซลล์ของศิลปิน’ ได้ด้วยตนเอง สิ่งพิมพ์เพื่อการประกอบสร้างเซลล์นี้จึงเล่นบทเป็นพิมพ์เขียวของงานศิลปะ เปิดเผยโครงสร้างทั้งหมด องค์ประกอบถูกกระเบียด ตลอดจนชี้ให้เห็นว่าเรือนและร่างนี้เป็นสิ่งที่ผลิตซ้ำได้และซื้อขายได้ เพราะท้ายที่สุดแล้ว ‘บ้าน’ ทั้งหกหลังนี้ก็เป็นงานศิลปะที่ถูกจัดแสดงภายใน ‘อาคาร’ จัดแสดงอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งพวกมันเองก็ถูกประกอบขึ้นมาใหม่จากคุณสมบัติดังกล่าวเช่นกัน
ศิลปินจึงเป็นผู้ปลูกเรือนที่ถูกผูกขึ้นจากร่าง เป็นดักแด้ที่ทอรังไหมขึ้นจากใยของตน ไม่ว่าจะต้องจาก เพราะได้เวลากลายเป็นผีเสื้อหรือจำต้องจาก ทั้งที่ยังเป็นดักแด้ เมื่อถึงเวลาเจ้าร่างก็ต้องสละเรือน เหลือเอาไว้เพียงร่องรอยที่ตนเคยอยู่อาศัย
เขาคนนั้น จึงอยู่หนอื่นเสมอ
นิทรรศการ Description Without Place จัดแสดงที่ Bangkok Kunsthalle ระหว่างวันที่ 13 ธันวาคม 2568 – 31 พฤษภาคม 2569
_
1 Walt Whitman. (1856). ‘Song of the Open Road’ in Leaves of Glass (second edition). Poetry Foundation. https://www.poetryfoundation.org/poems/48859/song-of-the-open-road
2 ดู สายสัมพันธ์ระหว่าง สิ่งปลูกสร้างและการอยู่อาศัย เพิ่มใน Martin Heidegger. (1951). Building, Dwelling, Thinking (trans. Adam Bobeck). Academia. https://www.academia.edu/34279818/Building_Dwelling_Thinking_by_Martin_Heidegger_Translation_and_Commentary_by_Adam_Bobeck
3 Absalon. (1993). Absalon Interview. [single channel video]. Courtesy of the Estate of Absalon.
khaoyaiart.com/bangkok-kunsthalle
facebook.com/BangkokKunsthalle