การพลิกแพลงของชุมชนเดิมที่แฝงตัวอยู่ในย่านเมืองใหม่ของประเทศจีน กลายเป็นพื้นที่แห่งการอยู่ร่วมกัน สะท้อนสภาพสังคมและเศรษฐกิจที่นำไปสู่ความยืดหยุ่นของพื้นที่อยู่อาศัย ร้านค้า และอาคารพาณิชย์ ที่สองสถาปนิกอย่าง เจอร์รี่ หง (Jenchieh Hung) และกุลธิดา ทรงกิตติภักดี ได้ค้นคว้าและบันทึกความน่าสนใจเหล่านั้นผ่านหนังสือเล่มล่าสุดของพวกเขา ‘Chameleon Architecture: Shifting / Adapting / Evolving’ โดยในบทนี้ได้บอกเล่าถึงสถาปัตยกรรมที่ไม่หยุดนิ่ง แต่เคลื่อนไหว ปรับตัว และเติบโตไปพร้อมกับบริบทและกาลเวลา
TEXT: JENCHIEH HUNG & KULTHIDA SONGKITTIPAKDEE
PHOTO: HAS DESIGN AND RESEARCH
(For English, press here)
ซานหยวนหลี่ หมู่บ้านกลางย่านธุรกิจในนครกวางโจว ทางใต้ของประเทศจีน คือตัวอย่างหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านเมืองอันซับซ้อนและต่อเนื่องที่กำลังเกิดขึ้นทั่วประเทศจีนและเอเชีย ชุมชนในเมืองเหล่านี้ถือกำเนิดขึ้น ณ จุดตัดระหว่างกระแสความทันสมัยอันรวดเร็วกับรากวัฒนธรรมที่ฝังลึก พื้นที่อยู่อาศัยที่ไม่เป็นทางการเหล่านี้จึงยังคงอยู่ภายใต้โครงสร้างของการจัดระเบียบเมืองที่เป็นทางการอย่างน่าประหลาด เกิดเป็นการผสานสองระบบที่ดูขัดแย้ง หากแต่ดำรงอยู่ร่วมกันได้อย่างลื่นไหล
งานค้นคว้าชิ้นนี้ เจอร์รี่ หง และ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี จาก HAS design and research เผยให้เห็นถึงความสมดุลอันเปราะบางระหว่างการพัฒนาเมืองกับการรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม มรดกท้องถิ่น และวิถีชีวิตของผู้คนในชุมชน ท่ามกลางอาคารสูงเสียดฟ้าแห่งย่านธุรกิจใจกลางเมือง ซานหยวนหลี่เปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของความยืดหยุ่น ที่แสดงให้เห็นว่า โครงสร้างเมืองแบบดั้งเดิมสามารถปรับตัวและอยู่ร่วมกับการขยายตัวของเมืองสมัยใหม่ได้อย่างมีพลังและสมศักดิ์ศรี
หมู่บ้านเมืองซานหยวนหลี่ เป็นหนึ่งในหมู่บ้านหลายแห่งที่ถือกำเนิดขึ้นจากการเติบโตอย่างรวดเร็วของนครกวางโจว พื้นที่เดิมในบรรยากาศชนบทได้ถูกกลืนรวมเข้ากับโครงสร้างเมืองอันหนาแน่นอย่างค่อยเป็นค่อยไป ซึ่งเป็นแหล่งรวมของอาคารที่อยู่อาศัย อาคารพาณิชย์ ร้านค้าปลีกขนาดเล็ก และตลาดสดขนาดย่อม ต่างดำรงอยู่ร่วมกันอย่างกระจัดกระจายและเป็นธรรมชาติ สะท้อนจังหวะชีวิตที่ไม่ได้ถูกควบคุมด้วยแบบแผน หมู่บ้านในเมืองประเภทนี้ มักไม่มีเส้นแบ่งชัดเจนระหว่างพื้นที่สาธารณะกับพื้นที่ส่วนตัว อาคารถูกปลูกสร้างอย่างไม่เป็นระเบียบ และไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมของผังเมืองหรือกฎระเบียบทางสถาปัตยกรรมแบบทางการ พื้นที่เหล่านี้จึงมิได้เกิดจากการวางแผนจากบนลงล่าง หากแต่เป็นผลลัพธ์ของความต้องการและความปรารถนาของผู้อยู่อาศัย สิ่งปลูกสร้างในหมู่บ้านเมืองจึงเปรียบเสมือนกระจกสะท้อนสภาพสังคมและเศรษฐกิจของช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนแปลงนั้นได้อย่างชัดเจนและแท้จริง
วิวัฒนาการของหมู่บ้านเมืองซานหยวนหลี่ ภาพสะท้อนของปรากฏการณ์ที่กำลังเกิดขึ้นในหลายภูมิภาคของจีน รวมถึงในพื้นที่เมืองที่เร่งเติบโตอย่างรวดเร็วทั่วโลก การขยายตัวในมหานครมักแลกมาด้วยการสลายไปของรากเหง้าชุมชนและการถูกแทนที่ของอัตลักษณ์ท้องถิ่นที่เคยฝังแน่นอยู่กับถิ่นที่ แต่ในความไม่เป็นทางการของ ‘หมู่บ้านในเมือง’ แห่งนี้ กลับได้ก่อร่างสร้างตัวขึ้นเป็นกลไกสำคัญของระบบเมืองร่วมสมัยด้วยที่อยู่อาศัยราคาย่อมเยา วิถีชีวิตริมถนนและพื้นที่สาธารณะที่เปิดโอกาสให้ผู้คนได้พบปะและปฏิสัมพันธ์กัน วิถีชีวิตของตลาดชั่วคราวในซานหยวนหลี่ อาคารพาณิชย์ แผงลอยริมทาง และการเติบโตของบริการส่งอาหารตามยุคสมัยดิจิทัลในจีน (เช่นเดียวกับการสั่งอาหารออนไลน์ในกรุงเทพฯ) ได้ผสานเข้าด้วยกันจนกลายเป็นภูมิทัศน์ที่มีการเคลื่อนไหวตลอดเวลา เป็นการเปลี่ยนแปลงที่เผยให้เห็นถึงความหลากหลายและความสามารถในการปรับตัวของผู้คนที่อาศัยอยู่ ณ ที่แห่งนี้
หมู่บ้านเมืองที่แปรสภาพเป็นศูนย์กลางของการเคลื่อนไหวใจกลางเมือง แฝงตัวอยู่ในย่านชนชั้นสูงที่เต็มไปด้วยอาหารราคาแพง ร้านค้า สำนักงาน และศูนย์การค้า ทว่าหมู่บ้านนี้กลับเป็นจุดหมายที่มีต้นทุนต่ำที่สุดในบริเวณนั้น เป็นทางเลือกที่จับต้องได้ของคนทำงานและผู้อยู่อาศัยในเมือง สะท้อนให้เห็นความไม่เป็นทางการของเมืองที่ไม่ได้เป็นเพียงผลข้างเคียงของความทันสมัยแต่เพียงเท่านั้น หากยังเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยปรับสมดุลความต้องการของเศรษฐกิจใหม่และชีวิตประจำวันของผู้คนอีกด้วย
สิ่งหนึ่งที่น่าสนใจเป็นพิเศษในภูมิทัศน์เมืองแบบไม่เป็นทางการของซานหยวนหลี่ คือวิธีที่ร้านค้าขนาดเล็กในหมู่บ้านแห่งนี้ใช้ออกแบบหน้าร้านที่ผิดไปจากเดิมเพื่อรับมือกับความท้าทายเฉพาะของบริบทท้องถิ่น ตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนได้ชัดคือร้านจำหน่ายของเล่นผู้ใหญ่หรือ sex shop ซึ่งเปิดตลอด 24 ชั่วโมง ร้านค้าเล็กๆ แห่งนี้ตั้งอยู่ริมถนนสายหนึ่งในหมู่บ้าน ใช้ม่านพลาสติกพีวีซีแบบขุ่นที่โปร่งแสงกั้นสายตาจากถนนด้านนอกเพื่อคงไว้ซึ่งความเป็นส่วนตัวของลูกค้า และในขณะเดียวกันก็ป้องกันการมองเห็นโดยตรงจากคนเดินถนนโดยเฉพาะเด็กๆ ในชุมชนจากสินค้าที่อาจไม่เหมาะสมภายในร้าน เครื่องจำหน่ายสินค้าแบบหยอดเหรียญถูกจัดวางอย่างเป็นระเบียบโดยไม่มีพนักงาน ดูเผินๆ เหมือนพื้นที่ที่ไร้ชีวิต แต่แท้จริงแล้วกลับเป็นระบบบริการที่เรียบง่าย มีประสิทธิภาพ และแฝงความเข้าอกเข้าใจต่อผู้ใช้บริการ ร้านขายของต้องห้ามก่อนวัยอันควรแห่งนี้มิได้เพียงตอบโจทย์เชิงปฏิบัติ หากแต่เปิดเผยให้เห็นเส้นแบ่งที่เลือนรางระหว่างพื้นที่สาธารณะและพื้นที่ส่วนตัวอันเป็นคุณลักษณะเด่นของการดำรงอยู่ของหมู่บ้านเมืองซานหยวนหลี่
การใช้พื้นที่อย่างแปลกประหลาดแต่น่าทึ่งเช่นนี้แฝงความเป็นส่วนตัวท่ามกลางความโปร่งใส กลายเป็นบทเรียนเชิงการออกแบบที่ชาญฉลาดรวมทั้งการเลือกใช้วัสดุที่ตรงตามความต้องการ แสดงให้เห็นความคิดสร้างสรรค์ในบริบทของเมืองที่มิได้งอกงามจากสูตรสำเร็จ หากแต่ถือกำเนิดขึ้นจากความจำเป็น สถานการณ์ และความสามารถของผู้คนในการตีความพื้นที่จากสิ่งที่มีอยู่รอบตัว
หมู่บ้านเมืองซานหยวนหลี่จึงถือเป็นตัวแทนของกรณีศึกษาที่น่าสนใจในการพัฒนาเมืองและแสดงถึงวิวัฒนาการของการอยู่ร่วมกับเมืองในรูปแบบที่ไม่ได้มีการกำหนดมาก่อน ซึ่งตรงกันข้ามกับการวางผังในการพัฒนาเมืองจากกระบวนการที่มองภาพรวมของเมืองและย่านแบบบนลงล่าง การก่อร่างรูปแบบสถาปัตยกรรมที่กำหนดไม่ได้เหล่านี้ได้ทำให้ซานหยวนหลี่สามารถจัดการตนเองได้ในวงกว้างสะท้อนการพลิกแพลง การสร้างสรรค์และการไร้ข้อจำกัดจากพันธนาการใดๆ ของผู้อยู่อาศัย พื้นที่เหล่านี้ยังคงวิวัฒน์ ปรับปรุงเปลี่ยนแปลงเพื่อตอบสนองความต้องการของผู้คนมากกว่าความสวยงามหรือข้อบังคับใดๆ ที่เกี่ยวข้องอย่างต่อเนื่องจวบจนปัจจุบัน
เนื้อหาในบทความนี้เป็นส่วนหนึ่งจากหนังสือ Chameleon Architecture สามารถสั่งซื้อได้ที่: https://art4d.com/product/chameleon-architecture
facebook.com/hasdesignandresearch
instagram.com/has.design.and.research